हरितालिका तीज नेपाली महिलाहरूको आफ्नै भावना, संस्कार र आत्मीयतासँग जोडिएको पर्व हो। तीजको अघिल्लो दिन खाने ‘दर’ यस पर्वको महत्वपूर्ण परम्परामध्ये एक हो। तर, यस वर्षको तीजमा दरको अर्थ र उत्सवको स्वरूप केही फरक देखिएको छ।
तीजको व्रतका लागि शरीरलाई आड र शक्ति मिलोस् भन्ने उद्देश्यले व्रतको अघिल्लो दिन दर खाने परम्परा बसेको मानिन्छ। दूध, दही, घिउ, खिर, ढकने, सेलरोटी, फलफूललगायत ठाउँ र समुदायअनुसार विभिन्न पौष्टिक तथा मीठा परिकार दरका रूपमा खाने गरिन्छ। परम्पराअनुसार माइतीले चेलीबेटीलाई बोलाएर दर खुवाउने, दिदीबहिनी तथा आफन्त भेला भएर सुख–दुःख साटासाट गर्ने र गीत–संगीतसँगै रमाइलो गर्ने चलन छ।
दर केवल मिठो खाना खाने दिन मात्र होइन, टाढिएका दिदीबहिनीलाई भेट्ने, माइती र चेलीबीचको आत्मीयता नवीकरण गर्ने तथा महिलाले आफ्ना सुख–दुःख बाँड्ने अवसरका रूपमा पनि यसको सामाजिक महत्व रहँदै आएको छ। पछिल्ला वर्षमा भने दर खाने नाममा महिनौँअघिदेखि कार्यक्रम गर्ने, तडकभडक र खर्चिलो गतिविधि बढेको भन्दै आलोचना पनि हुँदै आएको छ।
तर यस वर्षको तीजको कथा फरक छ।
भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले धेरै परिवारको घरबार उजाडेको, आफन्त गुमाएको र ठूलो पीडा दिएको अवस्थामा यसपटक तीजको रमझममाथि विपत्तिको छायाँ परेको छ। सामान्य वर्षमा जस्तै ठाउँ–ठाउँमा आयोजना हुने दर खाने कार्यक्रम, जमघट र मनोरञ्जनका कार्यक्रमहरू यसपटक रोकिएका छन्।
तर यही मौनताबीच तीजको एउटा सुन्दर पक्ष भने अझ बलियो भएर देखिएको छ—सहयोग र सहानुभूति।
दर खाने कार्यक्रमका लागि छुट्याइएको रकमलाई यसपटक धेरै महिला समूह तथा दिदीबहिनीहरूले बाढीपीडितका लागि सहयोगमा परिणत गरेका छन्। कतै सामूहिक रूपमा रकम संकलन गरिएको छ, कतै दरका लागि राखिएको पैसा राहत कोषमा दिइएको छ। यसरी आफ्नै पर्वको खर्च कटाएर विपत्तिमा परेका परिवारका लागि सहयोग गर्नु तीजको मानवीय पक्षको सुन्दर उदाहरण बनेको छ।
सायद यस वर्ष महिलाहरूले तीजको अर्थलाई अझ फराकिलो बनाएका छन्। आफू रमाउने पर्वलाई अरूको पीडामा मल्हम लगाउने अवसर बनाएका छन्।
दरको थालमा सजिने खिर, ढकने र मिठा परिकार यसपटक धेरैका घरमा नपाक्लान्। गीतमा तीजको रौनक पनि कम सुनिएला। तर, बाढीले घरबार गुमाएका परिवारको दुःखमा एउटा महिला समूहले दिएको सहयोग, एउटा चेलीले काटेको आफ्नो खर्च र एउटा आमाले राहतका लागि अघि सारेको हात—सायद यस वर्षको तीजको सबैभन्दा अर्थपूर्ण ‘दर’ यही हो।
पर्वको सुन्दरता केवल नाचगान र भोजभतेरमा हुँदैन। पर्वले समाजलाई जोड्छ, दुःखमा साथ दिन सिकाउँछ र मानवीयता बाँड्न प्रेरित गर्छ भने त्यसको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ।
यस वर्षको तीजले त्यही सन्देश दिएको छ—
दरको थाल सानो हुन सक्छ, तर सहयोगको हात ठूलो हुन सक्छ।
भोटेकोशी बाढीको पीडाबीच महिलाहरूले देखाएको यो एकता र सहकार्यले तीज केवल परम्परा जोगाउने पर्व होइन, मानवीयता जोगाउने पर्व पनि हो भन्ने सन्देश दिएको छ।
