नेपाली समाजमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक महत्त्व बोकेको साउने सङ्क्रान्ति आज देशभर विभिन्न परम्पराअनुसार मनाइँदै छ। सौरमासअनुसार साउन महिनाको पहिलो दिनलाई साउने वा कर्कट सङ्क्रान्ति भनिन्छ। यस दिनदेखि सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने र दक्षिणायन सुरु हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ।
साउने सङ्क्रान्तिसँगै नेपाली समाजमा साउन महिनाभर मनाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिको सुरुआत हुन्छ। विशेषगरी शिवभक्तहरूले सोमबार व्रत बस्ने, शिवालयमा पूजा गर्ने, महिलाहरूले हरिया चुरा, पोते र मेहेन्दी लगाउने परम्परा यसै महिनादेखि सुरु हुन्छ।
कृषिप्रधान नेपालमा असारभर धान रोपाइँमा व्यस्त भएका किसानले साउने सङ्क्रान्तिलाई विश्राम, परिवारसँग भेटघाट र मिठा परिकार खाने अवसरका रूपमा पनि लिने गर्छन्। गाउँघरमा परम्पराअनुसार ‘लुतो फाल्ने’ चलन अझै कायम छ। औषधीय गुण भएका विभिन्न वनस्पति प्रयोग गरी अगुल्टो फाल्दा वर्षायाममा लाग्ने छालासम्बन्धी रोगबाट जोगिने जनविश्वास रहिआएको छ।
साउने सङ्क्रान्ति हिन्दू समुदायमा मात्र सीमित नभई नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायले आफ्ना मौलिक संस्कार र परम्पराअनुसार मनाउने साझा पर्वका रूपमा पनि परिचित छ। यस अवसरमा प्रकृतिप्रति सम्मान, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक संरक्षणको सन्देश प्रवाह हुने विश्वास गरिन्छ।
समयसँगै केही परम्परामा परिवर्तन आए पनि साउने सङ्क्रान्तिले नेपाली समाजमा प्रकृति, कृषि, संस्कृति र धार्मिक आस्थाबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउने पर्वका रूपमा आफ्नो महत्त्व कायम राखेको छ।
